ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΣ ΑΧΑΪΑΣ

Του Γιάννη ΜΗΛΙΟΥ

ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗ, ...;και περιμένοντας τη Δημοκρατία, εκδόσεις Προσκήνιο, σελ. 431

Πάντοτε διατηρούσα ένα είδος επιφυλακτικότητας απέναντι στις προσωπικές μαρτυρίες των αγωνιστών, τα απομνημονεύματα κλπ. Αφενός, διότι είναι άλλο ζήτημα η βίωση της ιστορίας και άλλο η ερμηνεία της. Αφετέρου και σημαντικότερο, διότι οι προσωπικές αφηγήσεις καθοδηγούνται συνήθως από την εκ των υστέρων κρίση και άποψη όσων αφηγούνται, έτσι που, όπως παρατηρεί ο Χαβιέρ Θέρκας, να διέπονται από «την πατίνα της ανακρίβειας [ ...;] που εξωραΐζει πάντα μια παλιά ιστορία και πιθανώς για τους πρωταγωνιστές της να τη μυθοποιεί κιόλας, έτσι ώστε όσα [ ...;] έλεγαν ότι συνέβησαν να μην ήταν αυτά που συνέβησαν στην πραγματικότητα και ούτε καν αυτά που θυμούνταν ότι συνέβησαν, αλλά μόνο αυτά που θυμούνταν να έχουν διηγηθεί πολλές φορές» (Χαβιέρ Θέρκας, Στρατιώτες της Σαλαμίνας, Πατάκης 2002: 76-77).
Με τη Μαρία Καραγιώργη τα πράγματα είναι διαφορετικά: Ο αναγνώστης εκπλήσσεται, από τις πρώτες ήδη σελίδες της αφήγησής της, για το ότι η συγγραφέας ανακαλεί τη συνείδηση και τη γνώση της στιγμής που περιγράφει, ότι έχει διαφυλάξει την πρωτογενή συναισθηματική και λογική της στάση, την οποία εκθέτει αδιαμεσολάβητα από τις μετέπειτα απόψεις της ή τα άμεσα διακυβεύματα της τωρινής στιγμής. Στο βιβλίο ξετυλίγονται με αυτόν τον πηγαίο τρόπο οι αναμνήσεις της συγγραφέως, από τα χρόνια της προδικτατορικής ΕΔΑ μέχρι τη μεταπολίτευση.
Ακολουθώντας αυτή τη «μέθοδο», η γραφή της αποκτάει το μεγάλο πλεονέκτημα να είναι «άκεντρη», να μην εστιάζει στον εαυτό της και τα προσωπικά της πάθη ή ζητούμενα (καίτοι είναι, φυσικά, και αυτά παρόντα μέσα στο βιβλίο), αλλά σε ό,τι βιώθηκε κάθε φορά ως σημαντικό γεγονός, να μη συγκαλύπτει τις αντιφάσεις των πρωταγωνιστών της αλλά αντίθετα να τις αναδεικνύει, να μην κατατάσσει τους πρωταγωνιστές της στα εύκολα καλούπια των «καλών» και των «κακών».
Έτσι, ο αναγνώστης ανακαλύπτει στις σελίδες του βιβλίου τη δυναμική εικόνα της εποχής που περιγράφεται, τις αντιφάσεις και τα ερωτηματικά που παραμένουν αναπάντητα, τις ερμηνείες που θέλουν επανεξέταση, το μεγαλείο αλλά και τα αίσχη της Αριστεράς, την ανάγκη για μια σε βάθος αυτοκριτική, ως προϋπόθεση για μια νέα επαναστατική πορεία. Το αποτέλεσμα είναι να αναβλύζει αυθόρμητα η αφήγηση από τις σελίδες του βιβλίου, να ξεφεύγει ξανά και ξανά ακόμα και από τις προθέσεις και το «σχέδιο» της συγγραφέως: «Ανάλογα με τη ζωή που έζησα, με τραβάει και το γραπτό και με σέρνει, όπου θέλει» (σ. 160).
Σχεδόν από τις πρώτες σελίδες, το βασικό ερώτημα που με απασχόλησε είναι πώς η Καραγιώργη κατάφερε να γίνει φορέας μιας τέτοιας αφήγησης. Η απάντησή μου σχετίζεται με δύο στοιχεία, που απηχούν την προσωπική, πολιτική και ηθική στάση της Καραγιώργη, σε ολόκληρη την ενήλικη ζωή της:
1) Η Καραγιώργη έχει τη στόφα του «οργανικού αγωνιστή» της Αριστεράς, αν μου επιτρέπεται η παράφραση της πασίγνωστης διατύπωσης του Γκράμσι περί «οργανικών διανοουμένων»: Εντάχθηκε νέα στο κομμουνιστικό κίνημα από αίσθηση προσφοράς, ως αγωνίστρια που δεν προσδοκά κανενός είδους προσωπικό όφελος. Παρέμεινε δε στην Αριστερά και όταν ήταν υπό δυσμένεια, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950.
2) Η Μαρία υπήρξε η σύντροφος στη ζωή και τον αγώνα του Κώστα Καραγιώργη, ενός κορυφαίου πολιτικού στελέχους του ΚΚΕ και σπουδαίου διανοητή της Αριστεράς, ο οποίος έπεσε θύμα του ίδιου του κόμματός του αμέσως μετά τον εμφύλιο πόλεμο: Υπήρξε μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, καπετάνιος του ΕΑΜ και Εθνοσύμβουλος στην Κυβέρνηση του Βουνού (ΠΕΕΑ), διευθυντής του Ριζοσπάστη μέχρι το 1947, στρατηγός του ΔΣΕ. Υπόβαλε μετά τον εμφύλιο πόλεμο, στις 6.6.1950, «Υπόμνημα» προς την ΚΕ του ΚΚΕ, στο οποίο επισημαίνει ότι το Κόμμα βρισκόταν «από το 1941 και δω» σε μια «πολύ έκδηλη ιδεολογικο-πολιτική αποτελμάτωση», και ζήτησε αυτό που θα έπρεπε να είναι το αυτονόητο για κάθε κομμουνιστή μετά τη νικηφόρα ΕΑΜική επανάσταση που χάθηκε και την ήττα στον εμφύλιο: να ανοίξει συζήτηση στην οποία να συμμετάσχουν οι «χιλιάδες κομμουνιστές έστω και ασύνδετοι τώρα κομματικά» που ζουν στην Ελλάδα, με επίδικο αντικείμενο να αποτιμήσουν «την κομματική γραμμή της δεκαετίας» (1). Η παρέμβαση αυτή του στοίχισε όχι μόνο την κομματική ιδιότητα αλλά και τη ζωή του. Ο Καραγιώργης διαγράφτηκε από το ΚΚΕ με απόφαση της ΚΕ στις 9.6.1950. Τελικώς δολοφονήθηκε το 1955, όπως τεκμηριωμένα υποστηρίζει η Μαρία Καραγιώργη.
Ζήτησαν από τη Μαρία να καταδικάσει τον Καραγιώργη. Εκείνη αρνήθηκε. Με τη στάση της τίμησε, πιστεύω, τις καλύτερες παραδόσεις του επαναστατικού και κομμουνιστικού κινήματος. Η στάση αυτή δεν ήταν εύκολη. Τον Καραγιώργη τον καταδίκασαν μετά την απόφαση της ηγεσίας οι πάντες, ακόμα και τα αδελφά ΚΚ, ακόμα και ο Πωλ Ελυάρ, που λίγους μήνες πριν είχε γράψει ένα ποίημα για τον Καραγιώργη (σ. 415-16). Να πώς περιγράφει η ίδια εκείνη τη συγκυρία:
«Η δική μου πορεία, τώρα, που αυτή εξετάζω μέσα στην περισυλλογή και μοναξιά μου, κρίνω ότι ήταν αυτή που επέβαλε η κατάσταση που βρήκα όταν απολύθηκα το Δεκέμβρη του 1951. Δεν μπορούσε να είναι άλλη. Απόλυτη άρνηση κι απόρριψη των αποφάσεων του Κόμματος, των Ολομελειών της Κεντρικής Επιτροπής και της 3ης Συνδιάσκεψης Ολόκληρης. Όχι μισόλογα. Καλά, πολύ καλά μάλιστα, έκανα, που κατηγορηματικά απέρριψα όλες τις αποφάσεις και, ακόμα πιο κατηγορηματικά και αποφασιστικά, δέχτηκα και όλες τις συνέπειες: τη γενική και κατευθυνόμενη απομόνωση της Αριστεράς, τον οικονομικό πόλεμο στην εξεύρεση δουλειάς, τη ρετσινιά του προδότη και, από την άλλη μεριά, τον καγχασμό από τους Ασφαλίτες -να, τι σου κάνανε οι σύντροφοί σου κι εσύ ακόμα τους στηρίζεις και δεν λες ούτε λέξη που σου φάγανε τον άντρα σου [ ...;] Η δική μου συμμετοχή είναι η δική μου απάντηση κι ο δικός μου αγώνας εναντίον του καθεστώτος που επικρατεί στην Ελλάδα [ ...;] Πώς θέλετε κάποιος με αγωνιστική συνείδηση να απέχει από έναν τέτοιο αγώνα;» (σ. 320-321).
Η στάση αυτή ταυτόχρονα απέναντι στο κίνημα και απέναντι στην «υπόθεση Καραγιώργη» καθόρισε ολόκληρη τη μετέπειτα ζωή της, την αγωνιστική της πορεία και την καθαρή της, εφηβική ματιά μέχρι και σήμερα. Η στάση αυτή δεν άλλαξε ούτε όταν, μετά το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, ως βουλευτίνα πλέον της ΕΔΑ, είχε την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά τη Σοβιετική Ένωση: «Ο ιδεαλισμός που όλοι είχαμε για τον εφαρμοσμένο σοσιαλισμό, δεν ανταποκρινόταν καθόλου με την πραγματικότητα [...] Τέτοιο σοσιαλισμό δεν τον θέλω. Αν είναι να γίνει τέτοιος σοσιαλισμός στην Ελλάδα, ποτέ να μη γίνει. Ας μείνει ο κόσμος με τις Ιδέες του. Έτσι μπορεί και παλεύει καλύτερα» (σ. 59).
Τελικώς κατανοεί πως η ιστορία του ηρωικού κομμουνιστή Κώστα Καραγιώργη συμπυκνώνει όλη την κακοδαιμονία του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος. Όμως αυτός δεν είναι λόγος για να σταματήσουμε τον αγώνα. Αλλά για να τον συνεχίσουμε. Για να μπορέσουμε να αλλάξουμε τον κόσμο πρέπει πρώτα να μπορέσουμε να απαλλαγούμε από τις αστικές-καταπιεστικές μορφές που αναπαράγονται στις γραμμές μας. Το επαναστατικό κόμμα δεν μπορεί να μιμείται τους μηχανισμούς του αστικού κράτους. Ούτε το στρατό, ούτε το κοινοβούλιο. Χρειάζεται άλλες αρχές για να λειτουργήσει ως ο μοχλός ανάπτυξης του κινήματος.
Το βιβλίο είναι σημαντικό για να κατανοήσουμε την προδικτατορική ιστορία της ελληνικής Αριστεράς. Και για να αντιληφθούμε την αγωνιστική αισιοδοξία που θέλει να μας μεταδώσει η συγγραφέας:
«Πάντα μέσα μου κρατάω την ελπίδα, ας μην είμαι πια ζωντανή τότε, ότι αυτά που πίστεψα στα νιάτα μου, θα γίνουν πράξη από άλλους δρόμους, με άλλους τρόπους, με άλλα μέσα, αλλά, τελικά, οι ιδέες ποτέ δεν χάνονται» (σ. 352).

(1) Όλα τα αποσπάσματα, καθώς και στοιχεία για τη ζωή και τη δράση του Κώστα Καραγιώργη (Γυφτοδήμου) αντλήθηκαν από το βιβλίο: Κώστας Καραγιώργης, 2002, Από τη Βάρκιζα στον Εμφύλιο, Αθήνα: εκδ. Προσκήνιο, σ. 45.

Ο Γιάννης Μηλιός διδάσκει Πολιτική Οικονομία στο ΕΜΠ